bruxelles

​Door Mario Scolas

​Er zijn van die handige begrippen die men als onwrikbare standaarden hanteert, terwijl ze op niets meer dan conceptuele drijfzand rusten. Daartoe behoort het idee van een homogene culturele identiteit — of men die nu kwalificeert als "westerse", "europese", "belgische" of, nog lokaler, "brusselse" — wat een van de hardnekkigste drogredenen van onze tijd vormt. Door dat wat in essentie bewegend, meervoudig en vermengd is te willen vastzetten, sluiten de identitaire discoursen zich op in beginselverklaringen en steriele essentialismen.

​De eerste van deze denkfouten schuilt in de essentialisering van de westerse of europese cultuur. Deze notitie benaderen als een monolithisch blok, begiftigd met een onveranderlijke essentie die door de eeuwen heen reikt van de klassieke oudheid tot heden, berust op een laattijdige ideologische reconstructie. De reële geschiedenis van Europa is die van een groot kruispunt, gekenmerkt door wederzijdse invloeden, breuken en permanente hybridaties.

​Dit verschijnsel gaat dikwijls gepaard met de drogreden van de "echte Schot" (No True Scotsman), handig ingezet om alle uiterlijke bijdragen die als onzuiver worden beschouwd uit het officiële verhaal te weren. Of het nu gaat om de intellectuele erfenis van de arabisch-islamitische filosofie in de middeleeuwen of om extra-europese technologische en wetenschappelijke bijdragen, het reduceren van Europa tot een hermetische culturele vesting komt neer op het miskennen van het eigen DNA van haar opbouw.

​Wanneer men afdaalt naar het niveau van de natiestaat, botsen deze theoretischeconstructies onmiddellijk op de feiten. België, een samengestelde staat die in 1830 voortkwam uit complexe institutionele en taalkundige compromissen, biedt een bij uitstek geschikt observatieterrein voor deze retorische impasses.

​Trachten de "echte Belg" te definiëren leidt onvermijdelijk tot een logische impasse. Gaat het om de Vlaming, de Waal, de Brusselaar of de Duitstalige? Bij gebrek aan eenduidige criteria om deze entiteit op te baseren, valt het populistische of folkloristische discours terug op reducerende stereotypen — de liefhebber van bier en friet, getooid met een humoristisch surrealisme. Deze karikatuur fixeert een fundamenteel meervoudige bevolking in een essentialisering die even handig als misleidend is.

​Deze identitaire verharding vindt haar hoogtepunt in Brussel. Als historische hoofdstad van Brabant, eertijds Nederlandstalig, in de loop van de negentiende en twintigste eeuw overwegend Franstalig geworden, is de stad vandaag een van de meest kosmopolitische en multiculturele kruispunten ter wereld, waar meer dan een derde van de bevolking een buitenlandse herkomst heeft.

​De mythe van de "volbloed" Brusselaar: De nostalgische aanroep van de "echte Brusselaar" of de oorspronkelijke ketje, verankerd sinds meerdere generaties, illustreert opnieuw de drogreden van de uitsluiting. Deze gefantaseerde genealogie gebruiken om de legitimiteit van burgers te hiërarchiseren en het andere te verwerpen, miskent het feit dat Brussel zich juist heeft opgebouwd op opeenvolgende migratiegolven en een grondwettelijk tweetaligheid.

​Willen decreteren wie de "ware" ziel van de stad belichaamt, ontkent haar intrinsieke dynamiek, die juist besloten ligt in haar vermogen om zichzelf permanent te heruitvinden in contact met het Elders.

​Kortom, of het nu gaat om een gemmythologiseerd Westen, een gefixeerd belgitude of een exclusief brussels particularisme, deze concepten verraden eenzelfde angst voor de complexiteit van de wereld. Erkennen dat onze culturen sedimentaties van alteriteiten vormen is allerminst een verzaking: het is de minimale intellectuele eis om ons tijdperk met helderheid te doordenken.

• ​Amin, Samir. L'Eurocentrisme. Critique d'une idéologie. Parijs: Anthropos, 1988.
• ​Balandier, Georges. Le Dédale : C'est-à-dire les autres et nous. Parijs: Fayard, 1999.
• ​De Lannoy, Wayne, en Christophe Declercq. "Brussel, carrefour de cultures et d'identités urbaines". Brussels Studies, nr. 45, 2011.
• ​Goody, Jack. Le Vol de l'histoire : Comment l'Europe a approprié le récit historique mondial. Parijs: Gallimard, 2010.
• ​Stengers, Jean. Histoire du sentiment national en Belgique des origines à 1918. Brussel: Racine, 2000.

​Par Mario Scolas

​Il est des concepts commodes que l’on brandit comme des étendards indéboulonnables, alors qu’ils ne reposent que sur des sables mouvants conceptuels. Parmi ceux-ci, l’idée d’une identité culturelle homogène — qu’on la qualifie d’« occidentale », d’« européenne », de « belge » ou, plus localement encore, de « bruxelloise » — constitue l’un des sophismes les plus tenaces de notre époque. En voulant figer ce qui, par essence, se révèle mouvant, pluriel et métissé, les discours identitaires s’enferment dans des pétitions de principe et des essentialismes stériles.

​Le premier de ces pièges logiques réside dans l’essentialisation de la culture occidentale ou européenne. Aborder cette notion comme un bloc monolithique, doté d’une essence immuable traversant les siècles depuis la Grèce antique jusqu’à nos jours, relève d’une reconstruction idéologique tardive. L’histoire réelle de l’Europe est celle d’un vaste carrefour marqué par des influences réciproques, des ruptures et des hybridations permanentes.

​Ce travers s’accompagne fréquemment du sophisme du « vrai écossais » (No True Scotsman), habilement mobilisé pour extirper du récit officiel toutes les contributions extérieures jugées impures. Qu’il s’agisse de l’héritage intellectuel de la philosophie arabo-musulmane au Moyen Âge ou des apports technologiques et scientifiques extra-européens, réduire l’Europe à une forteresse culturelle hermétique revient à méconnaître l’ADN même de sa construction.

​Lorsque l’on descend à l’échelle de l’État-nation, ces constructions théoriques se heurtent immédiatement à l’épreuve des faits. La Belgique, État composite né en 1830 de compromis institutionnels et linguistiques complexes, offre un terrain d’observation privilégié à ces impasses rhétoriques.

​Chercher à définir le « vrai Belge » conduit inévitablement à une impasse logique. S’agit-il du Flamand, du Wallon, du Bruxellois ou du germanophone ? Faute de pouvoir fonder cette entité sur des critères univoques, le discours populiste ou folklorique se rabat sur des stéréotypes réducteurs — l’amateur de bière et de frites, doté d’un surréalisme gouailleur. Cette caricature fige une population foncièrement plurielle dans une essentialisation aussi commode que trompeuse.

​Cette crispation identitaire trouve son paroxysme à Bruxelles. Capitale historique du Brabant, jadis de langue néerlandaise, devenue majoritairement francophone au cours des XIXᵉ et XXᵉ siècles, la ville est aujourd’hui l’un des carrefours les plus cosmopolites et multiculturels au monde, abritant une population dont plus d’un tiers est d’origine étrangère.

​Le mythe du « pur-sang » bruxellois : L’invocation nostalgique du « vrai Bruxellois » ou du ketje originel, ancré depuis de multiples générations, illustre à nouveau le sophisme de l’exclusion. Utiliser cette généalogie fantasmée pour hiérarchiser la légitimité des citoyens et rejeter l’altérité, c’est ignorer que Bruxelles s’est précisément bâtie sur des vagues successives de migrations et sur un bilinguisme constitutif.

​Vouloir décréter qui incarne la « véritable » âme de la ville revient à nier son dynamisme intrinsèque, lequel réside précisément dans sa capacité à se réinventer au contact perpétuel de l’Ailleurs.

​En définitive, qu’il s’agisse d’un Occident mythifié, d’une belgitude figée ou d’un particularisme bruxellois exclusif, ces concepts trahissent une même angoisse face à la complexité du monde. Reconnaître que nos cultures constituent des sédimentations d’altérités n’a rien d’un renoncement : c’est l’exigence intellectuelle minimale pour penser notre époque avec lucidité.

• ​Amin, Samir. L’Eurocentrisme. Critique d’une idéologie. Paris : Anthropos, 1988.
• ​Balandier, Georges. Le Dédale : C’est-à-dire les autres et nous. Paris : Fayard, 1999.
• ​De Lannoy, Wayne, et Christophe Declercq. « Bruxelles, carrefour de cultures et d’identités urbaines ». Brussels Studies, n° 45, 2011.
• ​Goody, Jack. Le Vol de l’histoire : Comment l’Europe a approprié le récit historique mondial. Paris : Gallimard, 2010.
• ​Stengers, Jean. Histoire du sentiment national en Belgique des origines à 1918. Bruxelles : Racine, 2000.

Transfobia en Bélgica : ¿Por qué tanto odio y violencia?

​« Hay días en que llevar el propio nombre, vivir la propia identidad a plena luz del día en las calles de Bruselas o Lieja, se asemeja a un acto de resistencia. »

​Existe algo profundamente inquietante, casi vertiginoso, al observar el ascenso del odio antitrans en Bélgica. Nos gusta concebir nuestro país como un remanso de tolerancia, una tierra pionera donde los derechos progresistas se escriben con letras de oro. Sin embargo, al dialogar con militantes, escuchar las confidencia de allegados o simplemente hojear unos informes institucionales cuyo volumen no deja de engrosar, una realidad gélida se impone: bajo la superficie pulida de nuestra sociedad, acecha la violencia. ¿A qué obedece esta incesante inquina? ¿De dónde brota esta necesidad visceral de rechazar al otro bajo pretexto de que este redefine los contornos del género? He aquí el interrogante doloroso que nos interpela y al que urge dar respuesta.

​Bélgica, frecuentemente revestida de los atavíos de una vanguardia progresista y de un liberalismo jurídico vitrinado por sus pares, arde paradójicamente bajo una recrudescencia de animadversiones transfóbicas. Este antagonismo, lejos de constituir un epifenómeno residual, cuestiona la solidez de nuestros pactos democráticos y pone al descubierto las fallas subterráneas de un cuerpo social presa de crispaciones identitarias inéditas.

​No pocos se asombran de semejante virulencia en un Estado pionero en materia de inclusión institucional. Empero, la permisividad aparente de las leyes no previene en absoluto frente a la efervescencia de movimientos retrógrados. Las retóricas autodenominadas « antigenero », ya sean importadas o endógenas, destilan una doxa perniciosa que reduce la alteridad transgénero a una aberración societal. Como señala Judith Butler en sus indagaciones sobre las políticas de género, los embates contra las identidades transgénero se inscriben por lo común en una estrategia de mayor alcance orientada a socavar las conquistas democráticas fundamentales atinentes al cuerpo y a la autonomía individual (Butler, Gender Trouble, 1990). Dicha empresa de deshumanización discursiva, secundada por tribunas complacientes y por la fulgurancia de los redes sociodigitales, normaliza insidiosamente el desprecio y legitima, por carambola, el paso al acto físico.

​La agresión, ya revista un carácter verbal, sistémico o corporal, halla su caldo de cultivo en la banalización de la saña en línea. Los espacios digitales operan como incubadoras de resentimiento, donde el anonimato otorga una impunidad ilusoria a los detractores de la diversidad genérica. En territorio belga, los informes anuales editados por Unia (el Centro Interfederal por la Igualdad de Oportunidades) y por el Instituto para la Igualdad de Mujeres y Hombres (IEFH) documentan de manera sistemática el incremento constante de las denuncias por discriminación y agresiones cimentadas en la identidad de género (IEFH, Rapport annuel discriminations basées sur le genre, 2023-2025).

​Cuando semejantes discursos corrosivos traspasan la pantalla para adueñarse del espacio público, se materializan bajo la guisa de linchamientos y violencias inauditas. La estigmatización cotidiana —ya se manifieste en el acceso a la ocupación laboral, al derecho de vivienda o al itinerario asistencial sanitario— confina a las personas transgénero en una precariedad sistémica que las expone de forma harto vulnerable al arbitrio de la calle, fenómeno analizado por la socióloga Karine Espineira en sus investigaciones relativas a la precarización de los cuerpos trans (Espineira, La Transphobie : Un essai sur la violence institutionnelle et ordinaire, 2015).

​Frente a semejante regresión civilizatoria, la indignación estéril resulta insuficiente. La persistencia de tales agresiones reclama una reevaluación honda de nuestras políticas de educación en la empatía y una severidad inflexible por parte del aparato judicial ante las infracciones impulsadas por el odio. Restaurar el pacto republicano de una ciudadanía inclusiva entraña rehusar la trivialización del sectarismo, con el fin de que la promesa de igualdad deje de ser una vana invocación para consolidarse como una realidad tangible para cada individuo, al margen de su identidad de género.

• ​Butler, Judith. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. Routledge, 1990.
• ​Espineira, Karine. La Transphobie : Un essai sur la violence institutionnelle et ordinaire. L'Harmattan, 2015.
• ​Instituto para la Igualdad de Mujeres y Hombres (IEFH). Informes anuales y estadísticas sobre discriminaciones y violencias vinculadas al género en Bélgica. Publicaciones oficiales del IEFH, Bruselas.
• ​Unia (Centro Interfederal por la Igualdad de Oportunidades). Informes cifrados y análisis de la discriminación en Bélgica. Bruselas.