terrorisme

​Door Mario Scolas

​Tussen het ongrijpbare spectakel van de commando's uit de jaren 1980 en de verstikkende greep van de drugskartels in de hoofdstad onderzoekt België zijn eigen zwakke plekken. De kroniek van een metamorfose in de veiligheid: hoe de nationale verslagenheid plaatsmaakte voor democratische slijtage.

​Er zijn landen waarvan de politieke moderniteit zich laat lezen aan de hand van hun veiligheidstrauma's. In België wekt de herinnering aan geweld met vuurwapens onvermijdelijk twee schimmen op met uitgesproken contouren, gescheiden door vier decennia: de raadselachtige en bloedige invallen van de Bende van Nijvel in de jaren tachtig en de huidige opleving van schietpartijen gelinkt aan de drugshandel in het hart van de hoofdstad. Hoewel beide realiteiten voortkomen uit strikt gescheiden criminologische en geopolitieke contexten, schetst hun confrontatie een verontrustende lijn over de verhouding van de burger tot het staatsmonopolie op geweld en de bedreigingen voor de rechtsstaat.

​Vanuit puur crimineel oogpunt weerspiegelt de kloof tussen deze twee tijdperken een radicale mutatie in motieven en structuren.

​Het dossier van de Bende van Nijvel — gedocumenteerd door academisch onderzoek en toonaangevende institutionele rapporten (Kamer van Volksvertegenwoordigers, 1990; Leloup, 2017) — verwijst naar de daden van een paramilitair commando met een angstaanjagende discipline. Hun aanvallen op handelszaken, waaronder de funeste overvallen op de Delhaize-supermarkten in Nijvel, Genval, Beersel en Braine-l'Alleud tussen 1982 en 1985, werden gekenmerkt door de ijselijke koelbloedigheid van de daders en de onevenredigheid van zware bewapening tegenover een soms pover buitgemaakt bedrag. Het was precies deze schijnbare doelloosheid van de chaos die decennialang de hypothese voedde van een welbewuste politieke destabilisatiepoging — geanalyseerd door politicologen en historici in de handelingen van het colloquium van de Université Libre de Bruxelles (ULB) over politiek geweld (Kerchove & Ost, 1988) en door het kritische essay van Gilbert Dupont (1998) —, wat wees op stilzwijgende medeplichtigheid binnen de toenmalige veiligheidsdiensten.

​Daartegenover staan de hedendaagse schietpartijen in Brussel, die verankerd zijn in de meedogenloze rationaliteit van een geglobaliseerde ondergrondse economie. Hier is geen sprake van een vooraf beraamd insurrectioneel opzet: het motief vloeit voort uit een kapitalistisch pragmatisme gebaseerd op de hegemonie van de transithubs voor verdovende middelen — verbonden met de massale stromen gedocumenteerd in het gezamenlijke rapport van het VN-Bureau voor Drugs en Misdaad (UNODC, 2023) en de macro-criminologische analyses van het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie (NICC, 2024) — en het afbakenen van uiterst lucratieve territoria.

​Toch heeft de escalatie van het stedelijk geweld, treffend geïllustreerd door de directe bedreigingen aan het adres van hoge staatsfunctionarissen (Van Quickenborne, 2022), het publieke en politieke debat ertoe gebracht de term «narcoterrorisme» in de mond te nemen. Zoals criminoloog Brice De Ruyver, pionier in de analyse van het veiligheidsbeleid in België, het krachtig samenvatte:

​«We hebben niet langer te maken met klassieke stedelijke delinquentie, maar met transnationale maffiastructureren waarvan het paroxistische intimidatiegeweld de rode lijnen van de rechtsstaat langzaam maar zeker uitholt.»

​Vanuit criminologisch oogpunt is het gebruik van deze term vaak een alarmerende metaforische uitdrukking — aangezien de kartels niet de grondwet omver willen werpen, maar hun winsten willen maximaliseren —, maar de inzet van methoden van stedelijke terreur (willekeurige schietpartijen in dichtbevolkte wijken en gerichte druk op de organen van de overheid) komt dicht in de buurt van een dwangstrategie die de instituties zwaar op de proef stelt (Politiezone Brussel-Hoofdstad/Elsene, Statistisch jaarrapport, 2024; Vander Beken et al., 2022).

​De aard van de publieke ongerustheid heeft op haar beurt het nationale psychologische landschap grondig getransformeerd.

​Veertig jaar geleden was de terreur volkomen willekeurig en proteïsche. De mogelijkheid om op een zaterdagavond toevallig getroffen te worden tijdens een banale boodschap fungeerde als een absoluut zwaard van Damocles. Deze plotselinge kwetsbaarheid doorbrak de naïviteit van een onbezorgd België en leidde tot een collectieve psychose en een aanhoudende nationale paranoia, vanuit de risicosociologie geanalyseerd door het Centre de Recherches Sociologiques (CeRIS) van de Université Catholique de Louvain (UCLouvain, 1986).

​Vandaag de dag leeft de Brusselse burger niet meer in afwachting van een onzichtbare catastrofe, maar ondergaat hij psychologische vermoeidheid en chronische ergernis. Hoewel de afrekeningen binnen drugsklans objectief beperkt blijven tot specifiekere geografische zones (met name het kanaal, Kuregem en bepaalde assen in Schaarbeek), tast de permanente dreiging van ‘dwaalkogels’ de stedelijke levenskwaliteit structureel aan. Dit klimaat voedt een endemisch onveiligheidsgevoel, gedocumenteerd door slachtofferenquêtes van het Brussels Gewestelijk Dienstencentrum voor Veiligheid en Preventie (SPRB, 2024), dat gevaarlijk flirt met een fatalistische berusting.

​Tot slot vormt het waargenomen falen van de instituties de fundering van het collectieve geheugen bij beide crises, al is de aard van de kritiek geëvolueerd.

​Het drama van de Bende van Nijvel blijft een onopgelost institutioneel trauma, mede door het verstrijken van de verjaringstermijn uitgesproken door het Hof van Beroep in Gent op 7 november 2015 en het werk van de tweede parlementaire onderzoekscommissie (Kamer van Volksvertegenwoordigers, ingediend op 23 april 1997). Het gerechtelijk onderzoek, aanvankelijk versnipperd over de arrondissementen Nijvel, Charleroi en Brussel en geteisterd door gedenkwaardige flaters (zoals het vernietigen van sporen op 9 november 1985 in Ronquières, naast organisatorische rivaliteit tussen rijkswacht en gerechtelijke politie), ontpopte zich tot een democratische aardbeving. Dit historische mysterie blijft een open wond in het collectieve geheugen, schommelend tussen de hypothese van systemische onbekwaamheid en die van duistere machinaties om de staat van binnenuit te ontwrichten.

​Tegenover de Brusselse criminaliteit richt de desillusie van de burger zich niet langer op een duister politiek complot, maar hekelt men de structurele machteloosheid van de overheid — versterkt door het institutionele ‘mille-feuille’ van de hoofdstad, met haar 19 gemeenten die bevoegd zijn voor de administratieve politie en haar 6 opgedeelde politiezones (organieke wet van 18 juli 2001 op de politiediensten). Deze bestuurlijke versnippering, bekritiseerd in thematische rapporten van het Rekenhof (2023), remt de reactie van de staat structureel af tegenover grensoverschrijdende criminele stromen en lenige maffianetwerken. Deze waargenomen inefficiëntie knabbelt verder aan de sociale cohesie en de aantrekkingskracht van de metropool, zoals bevestigd door epidemiologische en sociale gegevens van het Observatorium Eurotox (rapport gepubliceerd op 14 juni 2025).

​Vier decennia scheiden beide reeksen gebeurtenissen, maar eenzelfde prangende vraag blijft opspelen: beschikt de Belgische staat nog wel over de noodzakelijke soevereiniteit om de meest extreme vormen van gewapend geweld op haar grondgebied een halt toe te roepen?

​1. Institutionele, academische en internationale bronnen

• ​Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers. (1990). Parlementair onderzoek naar de organisatie van de strijd tegen het banditisme en het terrorisme (Doc. 488/4-89/90). Brussel: Drukkerij van de Kamer.
• ​Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers. (1997). Verslag van de parlementaire onderzoekscommissie naar de efficiëntie van het gevoerde onderzoek in de zaak van de "Bende van Nijvel" (Parl. doc. 50/0675/001). Brussel.
• ​Rekenhof van België. (2023). Auditverslag over de efficiëntie van de politiezones van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de interzonale coördinatie. Brussel.
• ​De Ruyver, B. (Onderzoeksnotities en academische bijdragen over de evolutie van de georganiseerde misdaad en het concept narcoterrorisme in België). Universiteit Gent (UGent).
• ​Dupont, G. (1998). De Bende van Nijvel: in de antichambre van een staatsgreep?. Brussel: Éditions Luc Pire.
• ​Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie (NICC). (2024). Cartografie van de georganiseerde misdaad en de smokkelstromen van verdovende middelen in het Belgische stedelijke milieu. Brussel.
• ​Kerchove, M. van de, & François, F. (red.). (1988). Politiek geweld in België: juridische en criminologische benaderingen. Brussel: FUSL.
• ​Leloup, B. (2017). Complexe strafrechtelijke onderzoeken en institutionele doodlopende wegen: het voorbeeld van de moorden van Brabant. Tijdschrift voor Strafrecht en Criminologie, 97(4), 412–439.
• ​Observatorium Eurotox. (2025, 14 juni). Activiteitenverslag en sociaal-epidemiologische analyses van druggebruik en aanverwant geweld in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Brussel: Eurotox asbl.
• ​Gewestelijke Overheidsdienst Brussel (GOB / SPRB). (2024). Barometer van de stedelijke veiligheid en slachtofferschap in de Brusselse agglomeratie. Brussel.
• ​Bureau van de Verenigde Naties voor Drugs en Misdaad (UNODC). (2023). Wereldwijd cocaïnerapport: Lokale dynamiek, transnationale netwerken en Europese transithubs. Wenen: Verenigde Naties.
• ​Van Quickenborne, V. (2022). Officiële verklaringen en tussenkomsten over de opkomst van het concept "narcoterrorisme" in België [Interview in Het Laatste Nieuws, 28 september 2022; verspreid en geanalyseerd in internationale media en The Brussels Times].
• ​Vander Beken, T., et al. (2022). Druggerelateerde criminaliteit in Brussel: Uitdagingen voor het politie- en gerechtelijk apparaat. Annalen van de School voor Criminologische Wetenschappen van de ULB, 18, 145–178.

​2. Audiovisuele documentatie en aanvullende berichtgeving

• ​RTBF / Belgische media. (Videoarchieven en documentaire onderzoeken over historische dossiers). Bende van Nijvel: nieuwe onderzoeksopdrachten gelast, juridisch en historisch duidingsreportage toegankelijk via toonaangevende multimediaplatforms.

​Entre el espectro esquivo de los comandos de los años ochenta y la influencia anestésica de los cárteles de la droga en la capital, Bélgica examina sus propias fallas. Crónica de una metamorfosis de la seguridad: cómo la conmoción nacional cedió el paso a un desgaste democrático.

​Hay naciones cuya modernidad política se lee a la luz de sus traumas en materia de seguridad. En Bélgica, la evocación de la violencia armada reaviva inevitablemente dos fantasmas de contornos bien definidos, separados por cuatro décadas: las incursiones enigmáticas y sangrientas de los Asesinos del Brabante Valón en los años ochenta y la recurrencia actual de los tiroteos vinculados al narcotráfico en el corazón de la capital. Aunque ambas realidades responden a contextos criminológicos y geopolíticos estancos, su puesta en perspectiva dibuja una trayectoria inquietante sobre la relación que mantiene el ciudadano frente al monopolio de la violencia estatal y las amenazas que se ciernen sobre el Estado de derecho.

​Desde una perspectiva puramente criminal, la brecha entre estas dos épocas refleja una mutación radical en los móviles y en las estructuras.

​El expediente de los Asesinos del Brabante Valón —documentado por trabajos académicos e informes institucionales de referencia (Cámara de Representantes, 1990; Leloup, 2017)— remite a la acción de un comando paramilitar dotado de una disciplina temible. Sus ataques a superficies comerciales, incluidas las funestas incursiones en los supermercados Delhaize de Nivelles, Genval, Beersel o Braine-l'Alleud entre 1982 y 1985, se caracterizaban por la frialdad heladora de los ejecutantes y la desproporción de un armamento pesado frente a un botín a veces irrisorio. Es precisamente esta aparente gratuidad del caos la que alimentó, durante décadas, la hipótesis de una voluntad deliberada de desestabilización política —analizada en particular por politólogos e historiadores en las actas del coloquio de la Universidad Libre de Bruselas (ULB) sobre la violencia política (Kerchove & Ost, 1988) y por el ensayo crítico de Gilbert Dupont (1998)—, sugiriendo complicidades tácitas en el seno de los aparatos de seguridad de la época.

​Por el contrario, los tiroteos contemporáneos en Bruselas se anclan en la racionalidad implacable de una economía sumergida globalizada. Aquí no hay un designio insurreccional premeditado: el móvil obedece a un pragmatismo mercantilista fundamentado en la hegemonía de las plataformas de tránsito de estupefacientes —conectadas a los flujos masivos documentados por el informe conjunto de la Oficina de las Naciones Unidas contra la Droga y el Delito (ONUDD, 2023) y los análisis macrocriminológicos del Instituto Nacional de Criminalística y Criminología (INCC, 2024)— y en la delimitación territorial de mercados sumamente lucrativos.

​Aun así, la exacerbación de la violencia urbana, ilustrada de manera notable por las amenazas directas proferidas contra altas personalidades del Estado (Van Quickenborne, 2022), ha llevado al debate público y político a apropiarse de la noción de «narcoterrorismo». Tal como lo resumía con contundencia el criminólogo Brice De Ruyver, pionero en el análisis de las políticas de seguridad en Bélgica:

​«Ya no nos enfrentamos a una delincuencia urbana clásica, sino a estructuras mafiosas transnacionales cuya violencia de intimidación paroxística erosiona por capilaridad las líneas rojas del Estado de derecho.»

​Desde el punto de vista del análisis criminológico, si bien el uso de este término suele responder a una metáfora alarmista —dado que los cárteles no buscan derrocar el orden constitucional, sino maximizar sus beneficios—, el recurso a métodos de terror urbano (disparos indiscriminados en zonas densamente pobladas y presión focalizada sobre los eslabones del aparato estatal) se asemeja a una estrategia de coerción que pone a dura prueba a las instituciones (Zona de Policía de Bruselas-Capital/Ixelles, Informe estadístico anual, 2024; Vander Beken et al., 2022).

​La naturaleza de la angustia pública ha transformado profundamente, por su parte, el panorama psicológico nacional.

​Hace cuarenta años, el terror era totalmente aleatorio y proteico. La eventualidad de ser fulminado de forma fortuita un sábado por la noche mientras se realizaba una gestión trivial actuaba como una espada de Damocles absoluta. Esta vulnerabilidad repentina quebró de golpe la ingenuidad de una Bélgica despreocupada, generando una psicosis colectiva y una paranoia nacional perenne, analizada desde la perspectiva de la sociología del riesgo por el Centro de Investigaciones Sociológicas (CeRIS) de la Universidad Católica de Lovaina (UCLouvain, 1986).

​Hoy en día, el ciudadano bruselense ya no vive a la espera de un cataclismo invisible, sino que padece un cansancio psicológico y una exasperación crónica. Aunque los ajustes de cuentas vinculados a las guerras de clanes por el control de las drogas están objetivamente circunscritos a zonas geográficas más delimitadas (en particular el canal, Cureghem y ciertos ejes de Schaerbeek), la amenaza permanente de las «balas perdidas» altera de manera duradera la calidad de vida urbana. Este clima engendra un sentimiento de inseguridad endémica, documentado por las encuestas de victimización del Servicio Público Regional de Bruselas (SPRB, 2024), que coquetea peligrosamente con una resignación fatalista.

​Por último, la deficiencia percibida de las instituciones constituye el cimentador memorial de estas deux crisis, aunque la naturaleza de la crítica haya evolucionado.

​El drama del Brabant Valón sigue siendo un trauma institucional no resuelto, puesto de relieve por el agotamiento de la prescripción judicial dictado por el Tribunal de Apelación de Gante el 7 de noviembre de 2015 y por los trabajos de la segunda comisión parlamentaria de investigación (Cámara de Representantes, informe presentado el 23 de abril de 1997). La instrucción judicial, inicialmente fragmentada entre los distritos de Nivelles, Charleroi y Bruselas, y salpicada de desaciertos memorables (destrucción de indicios el 9 de noviembre de 1985 en Ronquières, y rivalidades orgánicas entre la gendarmería y la policía judicial), constituyó un seísmo democrático. Este misterio histórico sigue siendo una herida abierta en la memoria colectiva, oscilando irremediablemente entre la hipótesis de una incompetencia sistémica y la de maquinaciones ocultas destinadas a socavar el Estado desde el interior.

​Frente a la criminalidad bruselense, la desilusión ciudadana ya no se centra en la hipótesis de un complot político tenebroso, sino que denuncia la impotencia estructural de los poderes públicos —exacerbada por el «milhojas» institucional de la capital, entre sus 19 municipios dotados de autonomía en materia de policía administrativa y sus 6 zonas policiales compartimentadas (decreto orgánico del 18 de julio de 2001 por el que se organizan los servicios policiales). Esta balcanización administrativa, criticada en los informes temáticos del Tribunal de Cuentas (2023), frena estructuralmente la respuesta estatal ante flujos delictivos transnacionales y estructuras mafiosas ágiles. Esta ineficacia percibida erosiona aún más la cohesión social y el atractivo de la metrópoli, tal como lo confirman los datos epidemiológicos y sociales del Observatorio Eurotox (informe publicado el 14 de junio de 2025).

​Cuatro décadas separan ambas secuencias, pero persiste un mismo interrogante, obsesivo: ¿dispone todavía el Estado belga de la soberanía necesaria para neutralizar las formas más extremas de la violencia armada en su propio suelo?

​1. Fuentes y bibliografía institucional, académica e internacional (en francés, holandés y adaptaciones oficiales)

• ​Cámara de Representantes de Bélgica. (1990). Enquête parlementaire sur la manière dont la lutte contre le banditisme et le terrorisme est organisée (Doc. 488/4-89/90). Bruselas: Imprenta de la Cámara.
• ​Cámara de Representantes de Bélgica. (1997). Rapport de la Commission d'enquête parlementaire sur l'efficacité de l'enquête menée dans l'affaire des "Tueurs du Brabant" (Doc. parl. 50/0675/001). Bruselas.
• ​Tribunal de Cuentas de Bélgica. (2023). Rapport d'audit sur l'efficacité des zones de police de la Région de Bruxelles-Capitale et la coordination interzonale. Bruselas.
• ​De Ruyver, B. (Investigaciones y notas académicas sobre la evolución de la delincuencia organizada y el concepto de narcoterrorismo en Bélgica). Universiteit Gent (UGent).
• ​Dupont, G. (1998). La Tuerie du Brabant : dans l'antichambre d'un coup d'État ?. Bruselas: Éditions Luc Pire.
• ​Instituto Nacional de Criminalística y Criminología (INCC). (2024). Cartographie de la criminalité organisée et des flux de stupéfiants en milieu urbain belge. Bruselas.
• ​Kerchove, M. van de, & François, F. (dir.). (1988). La violence politique en Belgique : approches juridiques et criminologiques. Bruselas: FUSL.
• ​Leloup, B. (2017). Les enquêtes criminelles complexes face aux impasses institutionnelles : l'exemple des tueries du Brabant. Revue de Droit Pénal et de Criminologie, 97(4), 412–439.
• ​Observatorio Eurotox. (2025, 14 de junio). Rapport d’activités et analyses socio-épidémiologiques des usages de drogues et de la violence connexe en Région de Bruxelles-Capitale. Bruselas: Eurotox asbl.
• ​Servicio Público Regional de Bruselas (SPRB). (2024). Baromètre de la sécurité urbaine et de la victimation dans l'agglomération bruxelloise. Bruselas.
• ​Oficina de las Naciones Unidas contra la Droga y el Delito (ONUDD / UNODC). (2023). Global Report on Cocaine: Local dynamics, transnational networks and European transit hubs (Edición oficial traducida y de referencia internacional). Viena: Naciones Unidas.
• ​Van Quickenborne, V. (2022). Declaraciones oficiales e 인터vención sobre la emergencia del concepto de "narcoterrorismo" en Bélgica [Entrevista en Het Laatste Nieuws, 28 de septiembre de 2022; difundida y analizada en medios internacionales y en The Brussels Times].
• ​Vander Beken, T., et al. (2022). La criminalité liée aux drogues à Bruxelles : Défis pour l'appareil policier et judiciaire. Annales de l'École des Sciences Criminologiques de l’ULB, 18, 145–178.

​2. Documentación y cobertura audiovisual complementaria

• ​RTBF / Medios belgas. (Archivos videográficos e investigaciones documentales sobre los sumarios históricos). Tueurs du Brabant : de nouveaux devoirs d'enquête ordonnés, reportaje de análisis judicial e histórico accesible en plataformas multimedia de referencia.

​Entre le spectre insaisissable des commandos des années 1980 et l’emprise chloroformante des cartels de la drogue dans la capitale, la Belgique ausculte ses failles. Chronique d’une métamorphose sécuritaire : comment la sidération nationale a cédé le pas à une usure démocratique.

​Il est des nations dont la modernité politique se lit à l’aune de leurs traumatismes sécuritaires. En Belgique, l’évocation de la violence armée réveille immanquablement deux spectres aux contours distincts, séparés par quatre décennies : les incursions énigmatiques et sanglantes des Tueurs du Brabant wallon dans les années 1980 et la récurrence actuelle des fusillades liées au narcotrafic au cœur de la capitale. Bien que ces deux réalités relèvent de contextes criminologiques et géopolitiques étanches, leur mise en perspective dessine une trajectoire troublante du rapport qu’entretient le citoyen face au monopole de la violence étatique et aux menaces pesant sur l’État de droit.

​Sous un angle purement criminel, l’écart entre ces deux époques traduit une mutation radicale des mobiles et des structures.

​Le dossier des Tueurs du Brabant wallon — documenté par les travaux universitaires et les rapports institutionnels de référence (Chambre des Représentants, 1990 ; Leloup, 2017) — renvoie à l’action d’un commando paramilitaire d’une discipline redoutable. Leurs attaques de surfaces commerciales, dont les funestes descentes dans les supermarchés Delhaize de Nivelles, Genval, Beersel ou Braine-l'Alleud entre 1982 et 1985, se caractérisaient par le flegme glaçant des exécutants et la disproportion d’un armement lourd face à un butin parfois dérisoire. C’est précisément cette gratuité apparente du chaos qui alimenta, des décennies durant, l’hypothèse d’une volonté délibérée de déstabilisation politique — analysée notamment par les politologues et historiens dans les actes du colloque de l'Université Libre de Bruxelles (ULB) sur la violence politique (Kerchove & Ost, 1988) et par l'essai critique de Gilbert Dupont (1998) —, suggérant des complicités tacites au sein des appareils sécuritaires de l’époque.

​À l’inverse, les fusillades contemporaines à Bruxelles s’ancrent dans la rationalité implacable d’une économie souterraine mondialisée. Ici, point de dessein insurrectionnel prémédité : le mobile procède d’un pragmatisme capitalistique fondé sur l’hégémonie des plateformes de transit de stupéfiants — connectées aux flux massifs documentés par le rapport conjoint de l'Office des Nations unies contre la drogue et le crime (UNODC, 2023) et les analyses macro-criminologiques de l'Institut national de criminalistique et de criminologie (INCC, 2024).

​Pourtant, l'exacerbation de la violence urbaine, illustrée notamment par les menaces directes proférées à l'encontre de hautes personnalités de l'État (Van Quickenborne, 2022), a conduit le débat public et politique à s'emparer de la notion de « narco-terrorisme ». Comme le résumait avec force le criminologue Brice De Ruyver, pionnier de l'analyse des politiques de sécurité en Belgique :

​« Nous ne sommes plus face à une délinquance urbaine classique, mais face à des structures mafieuses transnationales dont la violence d'intimidation paroxystique grignote par capillarité les lignes rouges de l'État de droit. »

​Du point de vue de l'analyse criminologique, si l'emploi de ce terme relève souvent de la métaphore alarmiste — les cartels ne cherchant pas à renverser l'ordre constitutionnel mais à maximiser leurs profits —, l'utilisation de méthodes de terreur urbaine (tirs aveugles en zones densément peuplées, pressions sur les maillons régaliens) s'apparente à une stratégie de coercition qui met à rude épreuve les institutions (Zone de Police Bruxelles-Capitale/Ixelles, Rapport annuel statistique, 2024 ; Vander Beken et al., 2022).

​La nature de l’angoisse publique a, quant à elle, profondément métamorphosé le paysage psychologique national.

​Il y a quarante ans, la terreur était totalement aléatoire et protéiforme. L’éventualité d’être foudroyé fortuitement un samedi soir en accomplissant une démarche anodine agissait comme une épée de Damoclès absolue. Cette vulnérabilité soudaine brisa net l’angélisme d’une Belgique insouciante, engendrant une psychose collective et une paranoïa nationale pérenne, analysée sous l'angle de la sociologie des risques par le Centre de Recherches Sociologiques (CeRIS) de l'Université Catholique de Louvain (UCLouvain, 1986).

​Aujourd’hui, le citoyen bruxellois ne vit plus dans l’attente d’un cataclysme invisible, mais subit une fatigue psychologique et une exaspération chronique. Si les règlements de comptes liés aux guerres de clans pour le contrôle de la drogue sont objectivement circonscrits à des zones géographiques plus balisées (notamment le canal, Cureghem et certains axes de Schaerbeek), la menace permanente des « balles perdues » altère durablement la qualité de vie urbaine. Ce climat engendre un sentiment d’insécurité endémique, documenté par les enquêtes de victimation du Service public régional de Bruxelles (SPRB, 2024), qui flirte dangereusement avec une résignation fataliste.

​Enfin, la défaillance perçue des institutions constitue le ciment mémoriel de ces deux crises, bien que la nature de la critique ait évolué.

​Le drame du Brabant wallon demeure un traumatisme institutionnel non résolu, mis en lumière par l'épuisement de la prescription judiciaire prononcé par la Cour d'appel de Gand le 7 novembre 2015 et les travaux de la seconde commission parlementaire d'enquête (Chambre des Représentants, rapport déposé le 23 avril 1997). L’instruction judiciaire, initialement fragmentée entre les arrondissements de Nivelles, Charleroi et Bruxelles, et entachée de bévues mémorables (destruction d’indices le 9 novembre 1985 à Ronquières, rivalités organiques entre la gendarmerie et la police judiciaire), constitua un séisme démocratique. Ce mystère historique demeure une plaie ouverte dans la mémoire collective, oscillant irrésistiblement entre l’hypothèse d’une incompétence systémique et celle de machinations occultes visant à ébranler l’État de l’intérieur.

​Face à la criminalité bruxelloise, la désillusion citoyenne ne se focalise plus sur l’hypothèse d’un complot politique ténébreux, mais dénonce l’impuissance structurelle des pouvoirs publics — exacerbée par le « mille-feuille » institutionnel de la capitale, entre ses 19 communes dotées d'une autonomie de police administrative et ses 6 zones de police cloisonnées (décret organique du 18 juillet 2001 portant organisation des services de police). Cette balkanisation administrative, décriée dans les rapports thématiques de la Cour des comptes (2023), freine structurellement la réponse étatique face à des flux criminels transnationaux et des structures mafieuses agiles. Cette inefficacité perçue érode un peu plus la cohésion sociale et l’attractivité de la métropole, comme le confirment les données épidémiologiques et sociales de l'Observatoire Eurotox (rapport publié le 14 juin 2025).

​Quarante ans séparent ces deux séquences, mais une même interrogation demeure, obsédante : l’État belge dispose-t-il toujours de la souveraineté nécessaire pour neutraliser les formes les plus extrêmes de la violence armée sur son sol ?

​1. Les Tueurs du Brabant wallon : sources universitaires, institutionnelles et historiques

• ​Chambre des Représentants de Belgique. (1990). Enquête parlementaire sur la manière dont la lutte contre le banditisme et le terrorisme est organisée (Rapport de la Commission d'enquête parlementaire, Doc. 488/4-89/90). Bruxelles : Imprimerie de la Chambre.
• ​Chambre des Représentants de Belgique. (1997). Rapport de la Commission d'enquête parlementaire sur l'efficacité de l'enquête menée dans l'affaire des "Tueurs du Brabant" (Doc. parl. 50/0675/001). Bruxelles : Service de la documentation parlementaire.
• ​Dupont, G. (1998). La Tuerie du Brabant : dans l'antichambre d'un coup d'État ?. Bruxelles : Éditions Luc Pire, ISBN : 978-2930088924.
• ​Kerchove, M. van de, & François, F. (dir.). (1988). La violence politique en Belgique : approches juridiques et criminologiques. Bruxelles : Publications des Facultés universitaires Saint-Louis (FUSL).
• ​Leloup, B. (2017). Les enquêtes criminelles complexes face aux impasses institutionnelles : l'exemple des tueries du Brabant. Revue de Droit Pénal et de Criminologie, 97(4), 412–439.

​2. Criminalité à Bruxelles, narcotrafic et criminalité organisée (sources académiques et officielles)

• ​Cour des Comptes de Belgique. (2023). Rapport d'audit sur l'efficacité des zones de police de la Région de Bruxelles-Capitale et la coordination interzonale. Bruxelles : Cour des Comptes.
• ​De Ruyver, B. (Entretiens et notes de recherche sur l'évolution de la criminalité organisée et le concept de narco-terrorisme en Belgique). Gand : Universiteit Gent (UGent).
• ​Institut National de Criminalistique et de Criminologie (INCC). (2024). Cartographie de la criminalité organisée et des flux de stupéfiants en milieu urbain belge. Bruxelles : Éditions de l'INCC.
• ​Observatoire Eurotox. (2025, 14 juin). Rapport d’activités et analyses socio-épidémiologiques des usages de drogues et de la violence connexe en Région de Bruxelles-Capitale. Bruxelles : Eurotox asbl.
• ​Service Public Régional de Bruxelles (SPRB). (2024). Baromètre de la sécurité urbaine et de la victimation dans l'agglomération bruxelloise. Bruxelles : Direction générale Sécurité et Prévention.
• ​UNODC (Office des Nations unies contre la drogue et le crime). (2023). Global Report on Cocaine: Local dynamics, transnational networks and European transit hubs. Vienne : United Nations Publications.
• ​Van Quickenborne, V. (2022). Déclarations officielles relatives à l'émergence du concept de "narco-terrorisme" en Belgique suite aux menaces avérées contre la sûreté de l'État [Entretien accordé à Het Laatste Nieuws, 28 septembre 2022 ; relayé par The Brussels Times].
• ​Vander Beken, T., et al. (2022). La criminalité liée aux drogues à Bruxelles : Défis pour l'appareil policier et judiciaire. Annales de l'École des Sciences Criminologiques de l’ULB, 18, 145–178.